Monday, September 20, 2010
nga tohora
Ngā tohorā me ngā hekenga waka
Ngā tohorā kaitiaki
Kei roto i ngā kōrero tuku iho e kōrero ana mō ngā tohorā i ārahi mai i ngā waka i heke mai ki Aotearoa; ko Waitaha ka whai i tōna tuahine a Hāhuru, i aratakina mai ki Aotearoa i Hawaiki e te tohorā e Tūtarakauika. I tau mai rātou ki O-tara-muturangi, pātata ki Matatā.Kei roto i te oriori mō Tūteremoana te kōrero mō tētahi waka i whai i tētahi kauika tohorā whai muri i te āwhā. E whakapono ana ko Tākitimu te waka e kōrerotia ana. Kei roto i te waiata ētahi o ngā ingoa o ērā tohorā. Nā te tohunga ō runga i a Tākitimu, nā Ruawharo te mauri o te pakake i whakatō ki Te Māhia.
He tohorā a Paniraira, te taniwha kaitiaki o te waka a Tainui. Nānā ngā ngaru i whakamoe i te hekenga mai o te waka. I te wā o te āwhā ka whakahau ngā tohunga o ngā waka i ngā taniwha o te moana hei ārai i te waka. He wā kua hūtia e te tohunga tētahi o ōna makawe hei tuku atu ki te tohorā, taniwha rānei, hei tohu ki tōna tiaki i te waka. Tērā pea i ahu mai tēnei tikanga i te kitenga atu o ngā tohorā me ngā aihe e taki tuku ana i te takoha o te rimurapa ki a rāua anō.
Te whakakau tohorā
Waihoki ki ngā kōrero mō Tutunui, kāore e ārikarika ngā kōrero a te Māori mō ngā tāngata eke tohorā. Nō te hanganga o te kiriata a te Kaieke Tohorā ka hora ngā kōrero nei ki te ao. I tauiratia te kiriata i tō Ngāti Porou kōrero mō Paikea. Ka whai te kōrero nei ki te kawenga atu o Paikea me ōna tuākana ki te hī. I te putanga atu ki te moana uriuri, ka taupokina te waka e Ruatapu nā tōna kaha harawene. Toremi katoa rātou. Ko Paikea te mōrehu i ora ai i ōna kauhau ki ngā ariki o te moana hei āwhina i a ia. Ko te whakautu ko te tohorā hei kawe i a ia ki uta, ā, ki Aotearoa nei. Arā anō tētahi kōrero nō Waikato e ōrite ana ki tēnei. Ko Waihuka i whakarerea e tōna tungāne kia toremi ki waho ki te moana.Ko ētahi atu kaieke rongonui:
- Ko te tipuna o Ngāti Awa ko Te Tahioterangi, nāna i whakakau i a Tūtarakauika mai i Whakaari ki te pūaha o te awa o Whakatāne.
- Tūnui, te tohunga o Te Matau-a-Māui, nāna i eke tana tohorā mai i te pūaha o Keteketerau, ki Te Kauae-o-Māui (Cape Kidnappers).
Tō muri mai: Te tohorā me te kāwai tangata Māori
Biographies
nga tohora
Te Hopu Tohorā, i mua me i nāianei
I tīmata te iwi Māori me ngā iwi o Te Moana-nui-a-Kiwa ki te hopu tohorā mā te tango kai, tango rawa mai i ngā tohorā i paea.He iti te papānga o tēnei momo 'hopu tohorā', engari ka whakarerekētia i te taenga mai o ngā kaipuke i Uropa me Amerika i ngā tau tōmua mai i 1800 ki te whaiwhai i te tini tohorā i ngā wai o Te Moana-nui-a-Kiwa. I aua tau anō hoki i whakatūria ngā tauranga hopu tohorā i uta i Aotearoa.
I te rautau rua tekau ka huri te hopu tohorā hei mahi ahumahi, hei mahi whakamate. Engari i ngā tau o 1970, ka huri ngā whakaaro i Aotearoa mō te hopu tohorā - mai i te tautoko whānui ki te āta tautohe. I nāianei ko te mātakitaki tohorā tētahi o ngā mahi tūruhi whai hua nui.
Kīia atu ki ō ākonga ko te wāhanga nei he kōrero mō te hopu tohorā - i ngā tangohanga a te Māori o mua ki ngā hopu tohorā arumoni o nāianei. Tirohia te wāhi tū tata, ka whakahui ai anō i ngā ākonga ki te matapaki i ēnei pātai me ēnei kaupapa:
Pātai mā rātaou e 5 ki te 10 tau te pakeke
- He aha ngā kaiwhai tohorā i haere mai ai ki Aotearoa?
- Ko tēhea te whakaahua pai ki a koe, he aha ai?
- Tirohia ngā taputapu a ngā kaiwhai tohorā. Ko tēhea tō hiahia ki te whakamahi, he aha ai? I te tau 100 o mua whakamahia ai ngā tohorā i patua e ngā tāngata mō te aha?
Pātai mā rātou 10 tau me runga ake te pakeke
- Ka rarua koe e ēhea whakaahua, he aha ai? He pai anō ki a koe ētahi o ngā whakaahua?
- Pohewatia te noho i runga kaipuke whai tohorā. He aha ētahi o ngā uauatanga i pā mai ki ngā kaiwhaiwhai tohorā?
- Matapakia te papānga atu o te patu tohorā ki runga i ngā tohorā i ngā tau rua rau kua taka ake nei.
- Matapakia te papānga mai o te hopu tohorā taketake ki runga i ngā tini tohorā.
- Matapakia ngā panoni o ngā waiaro tangata ki te hopu tohorā i ngā tau rua rau kua taha ake nei.
- Matapakia ētahi o ngā hua i takea mai i ngā tohorā puta noa i ngā tau. He whakaaro anō āu mō ētahi hua hou, ētahi mahi hou rānei mō ngā tohorā i ēnei rā? Mehemea rā, he aha koa ēnei?
Hei āwhina i te kaiako:
He takoha nā Tangaroa (atua o te moana) te paenga tohorā ki te Māori, nō te mea i riro mai he kiko, he wheua, he rei. Puta noa i Aotearoa kua tipu ngā tikanga mō ngā wāhi i paea ai ngā tohorā.I ngā tau tōmuri o 1700, i tae mai ngā kaiwhai tohorā i Uropa, me tō rātou papānga nunui ki ngā taupori tohorā. I patua ngā tohorā mō te kiko, te pāhau, te tūtae-tohoraha, te hinu, te rei me te kōiwi. Ko te parāoa me te tohorā ngā momo i tino hiahiatia.
I nāianei kua rerekē ngā waiaro i Aotearoa ki te hopu tohorā, kua huri kē ki te tiaki me te mahi tūruhi.
ka aroha ki tenei o nga tohora nui me te tohora iti
Monday, September 6, 2010
Subscribe to:
Comments (Atom)